درسنامه آموزشی جغرافیا (2) کلاس یازدهم انسانی

در درس گذشته آموختیم که کشور یکی از انواع نواحی سیاسی است. چند کشور نام ببرید. فکر کنید و بگویید چه چیزی موجب می‌شود که این واحدهای سیاسی را «کشور» بنامیم؟ در این درس با ویژگی‌های کشور به عنوان یک ناحیهٔ سیاسی آشنا می‌شوید.

به نقشهٔ کشورهای جهان توجه کنید. روی نقشه نواحی سیاسی مختلف را می‌بینید که از یکدیگر مستقل‌اند. این نواحی، کشورها هستند. امروزه 193 کشور مستقل در جهان وجود دارد که عضو سازمان ملل متحدند. از هر قاره چند کشور را نام ببرید.

همان‌طور که آموختید، کشور حداقل سه رکن بنیادی دارد:
1- سرزمین: هر کشور بخشی از سطح زمین را اشغال کرده و زیستگاه مشترک افرادی است که به آن کشور تعلق دارند. هیچ کشوری بدون سرزمین قابل تصور نیست.
2- جمعیت (ملت): هر کشور دارای جمعیتی است که در محدودهٔ سرزمین مستقر و مقیم‌اند و برای ادارهٔ امور خود نظام سیاسی و حکومتی تأسیس می‌کنند.
3- نظام سیاسی: در واقع، همان حکومت است که وظیفهٔ ادارهٔ امور سرزمین و جمعیت را بر عهده دارد. 

البته دربارهٔ موجودیت یک کشور علاوه بر سه رکن سرزمین، جمعیت (ملت) و حکومت بر عنصر چهارمی نیز تأکید می‌شود که «حاکمیت» است. حاکمیت یعنی داشتن استقلال و بی‌نیاز بودن از نظارت دولت‌های خارجی. حاکمیت یک کشور نشان دهندهٔ استقلال و اقتدار سیاسی آن است. اکنون تعریف کشور را بخوانید و با تعریف خودتان، که یادداشت کرده‌اید، مقایسه کنید.

در این بخش، ویژگی‌های سه رکن بنیادی کشور را بیشتر مطالعه می‌کنیم.

سرزمین

فضا و قلمرو جغرافیایی یک کشور، سرزمین آن است. فضا یا سرزمین یک کشور دارای منابعی است و عرصه‌ای برای فعالیت‌های اقتصادی و کار و زندگی مردم آن کشور محسوب می‌شود. وسعت سرزمین در کشورهای مختلف متفاوت است. سرزمین چه مکان تولد افراد باشد و چه محل سکونت آنها، یکی از بنیادهای هویتی آنان را تشکیل می‌دهد. هویتِ مکانی احساس تعلقی است که به واسطهٔ ارتباط با یک مکان در یک فرد یا گروهی از افراد برانگیخته می‌شود. معمولاً وقتی دو فرد ناآشنا به هم می‌رسند، یکی از پرسش‌های آنها از یکدیگر این است: اهل کجایی؟ اهل جایی بودن نشان دهندهٔ مکانی است که فرد به آن تعلق، دلبستگی و عاطفه دارد، آن را خانه، بوم و وطن خود می‌داند.

پس، انسان‌ها نسبت به مکان‌ها و فضاهای خاص نوعی وابستگی از خود نشان می‌دهند. یکی از این فضاها، میهن است. البته وابستگی‌های مکانی و فضایی سطوح مختلفی مانند زادگاه، شهرستان، استان، کشور و قاره را در بر می‌گیرد.

تعلق‌ها یا وابستگی‌های زادگاهی و وطنی بسیار پایدار و عمیق‌اند. به همین سبب، دیده می‌شود حتی کسانی که سال‌ها از وطن خود دور بوده‌اند، آرزوی بازگشت به وطن را دارند. آنها با وجود سال‌ها دور بودن از وطن، از افتخارات و پیروزی‌های کشور خود احساس غرور و شادمانی می کنند و دوست دارند کشورشان را سربلند ببینند.

الف) مرز

- هر کشور برای مشخص کردن قلمرو جغرافیایی خود به تعیین مرز نیاز دارد.

مرز، خطی اعتباری و قراردادی است که برای تعیین حدود یک ناحیهٔ سیاسی، از جمله کشور، بر روی زمین مشخص می‌شود.

مرزهای سیاسی مهم‌ترین عامل تشخیص و جدایی کشورها از یکدیگرند. مرزها از این نظر اهمیت دارند که قلمرو رسمی اعمال مدیریت سیاسی هر کشورند و حدود حاکمیت و ادارهٔ یک حکومت را تعیین می‌کنند. مرز، آخرین حد قلمرو زمینی، دریایی و هوایی هر کشور است.

همان‌طور که در سال ششم ابتدایی خواندید، ابتدا کشورها برای تعیین خطوط مرزی به توافق می‌رسند و سپس، طبق نقشهٔ ترسیم شده از محل عبور خطوط مرزی، روی زمین علامت‌گذاری می‌کنند.

امروزه خطوط مرزی کشورها ارزش حقوقی و بین‌المللی دارند؛ زیرا محدوده‌های کشورهای هم مرز در اسناد سازمان ملل متحد ثبت می‌شود.

انواع مرز

مرز بین کشورها را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: 1- مرزهای طبیعی؛ 2- مرزهای غیر طبیعی (مصنوعی).

1- مرزهای طبیعی

خطوط مرزی برخی کشورها با استفاده از پدیده‌های طبیعی مانند رود، کوه، بیابان، دریاچه، تالاب و... مشخص می‌شود. به عبارت دیگر، مبنای تعیین مرز دو کشور، پدیده‌های طبیعی هستند که بین آن دو قرار گرفته‌اند.

- کوه‌ها: گاهی برای تعیین خط مرزی از امتداد ارتفاعاتی که میان دو کشور قرار گرفته است، استفاده می‌کنند. برای تعیین خط مرزی در امتداد رشته کوه‌ها، خط‌الرأس کوه‌ها در نظر گرفته می‌شود. خط‌الرأس خطی است که از متصل کردن نوک بلندترین نقاط کوهستانی به یکدیگر به‌وجود می‌آید.

- رودها: اگر یک رود مرز بین دو کشور باشد، برای تعیین مرز از خط منصف یا تالوِگ استفاده می‌کنند. خط منصف خطی است که از وسط رودخانه می‌گذرد و فاصلهٔ مرز از هر دو ساحل به یک اندازه است. ممکن است خط مرزی عمیق‌ترین نقاط بستر رود را به هم متصل کند که به آن تالوِگ می‌گویند. در رودهای قابل کشتی‌رانی، تالوگ بهترین خط مرزی است؛ چون هر دو کشور حق کشتی‌رانی در دو طرف آن را دارند.

- دریاها: بیشتر کشورهای جهان و از جمله کشور ما به علت مجاورت با یک یا چند دریا، مرزهای دریایی دارند. معمولاً تعیین مرزهای دریایی بین کشورها کار آسانی نیست. برای تعیین مرز دریایی، ابتدا خط مبنا را معین می‌کنند. خط‌ مبنا پایین‌ترین حدّ جزر در دریاست. به آب‌های پشت خطّ مبنا (به طرف ساحل) آب‌های داخلی می‌گویند که کشور مجاور دریا مالک آنهاست.

از خط مبنا به سمت دریا تا حدود 12 مایل دریایی (هر مایل دریایی برابر با 1852 متر است) دریای سرزمینی نامیده می‌شود که آن هم متعلق به کشور مجاور دریاست اما سایر کشورها در آن منطقه حق عبور و مرور بدون ضرر را دارند.

«آب‌های آزاد»به بخش‌هایی از دریا گفته می‌شود که در مالکیت هیچ کشوری قرار ندارند. در آب‌های آزاد کشتی‌رانی، فعالیت نظامی، ماهیگیری، ایجاد تأسیسات و تحقیقات برای همهٔ کشورها آزاد است؛ مشروط به این که مُخلّ دریانوردی بین المللی نباشد.

2- مرزهای غیرطبیعی (مصنوعی)

در بخش‌هایی از زمین که امکان استفاده از پدیده‌های طبیعی برای تعیین خطوط مرزی وجود نداشته باشد، با استفاده از مختصات جغرافیایی (مدارها و نصف‌النهارها)، خط مرزی تعیین می‌شود؛ مانند مرز بین کانادا و امریکا روی مدار 49 درجهٔ شمالی. مرزهای غیرطبیعی یا مصنوعی همچنین با توافق دو کشور همجوار بر روی زمین تعیین و علامت‌گذاری می‌شود؛ مانند مرز ایران و افغانستان.

انواع مرزها از نظر پیدایش و شکل‌گیری

مرزها از نظر چگونگی پیدایش با یکدیگر متفاوت‌اند. نحوهٔ شکل‌گیری و ایجاد مرزها تأثیر زیادی در امنیت و همکاری یا به عکس، اختلاف و کشمکش بین کشورهای همسایه دارد. مرزها را از نظر پیدایش می‌توان به سه گروه تقسیم کرد:

- مرزهای پیشتاز (قبل از سکونت): مرزهایی هستند که از زمان‌های قدیم در نواحی خالی از سکنه ترسیم شده‌اند و بعدها نیز مورد قبول ساکنان دو کشور همسایه قرار گرفته‌اند؛ مانند مرز بین کانادا و آلاسکا که بعدها به تدریج مردم در دو طرف آن اسکان یافتند. این نوع مرزها مشکلی ایجاد نمی‌کنند.

- مرزهای تطبیقی: مرزهایی هستند که با در نظر گرفتن شرایط فرهنگی تعیین می‌شوند و گروه‌های انسانی را، که از نظر قومی، زبانی، دینی و غیره متفاوت‌اند، از یکدیگر جدا می‌کنند؛ مانند مرز بین هند و پاکستان که پس از جدایی و استقلال پاکستان از هند، در تعیین آن دقت شد تا منطقهٔ مسلمان‌نشین از هندونشین جدا شود.

- مرزهای تحمیلی: مرزهایی هستند که در تعیین آنها شرایط فرهنگی در نظر گرفته نشده است. در نتیجه، افراد یک ملّت یا قوم را که دارای دین و زبان مشترک‌اند، از هم جدا می‌کند و موجب می‌شود در دو کشور همسایه و در دو حکومت جداگانه قرار بگیرند؛ مانند مرزهایی که کشورهای استعمارگر در قارهٔ افریقا بر مبنای قلمرو نفوذ و حاکمیت خود و بدون توجه به اقوام و فرهنگ‌ها ایجاد کردند و یا مرز بین کره شمالی و کرهٔ جنوبی.

در سال 1945 میلادی، پس از پایان جنگ جهانی دوم و سال‌ها سیطرهٔ ژاپن بر شبه جزیرهٔ کره، این کشور به دو کشور کرهٔ شمالی و جنوبی تقسیم شد. در آن زمان، کشور کرهٔ شمالی به بلوک شرق کمونیستی، یعنی اتحاد جماهیر شوروی و اروپای شرقی، پیوست و کرهٔ جنوبی نیز تحت سیطرهٔ بلوک غرب، یعنی ایالات متحدهٔ امریکا و اروپای غربی قرار گرفت. در زمان تقسیم کره به دو کشور، امریکا و اتحاد جماهیر شوروی سابق توافق کردند مرز دو کشور روی مدار 38 درجه تعیین شود. پس از تقسیم کره، بارها بین دو کشور حمله‌های نظامی و درگیری‌های مرزی رخ داده است و اختلافات تا امروز نیز ادامه دارد.

- مرزهای هوایی: هر کشور علاوه بر اینکه بر مرزهای زمینی و در صورت مجاورت با دریا بر دریای سرزمینی حاکمیت دارد، بر فضای بالای سرزمین خود نیز می‌تواند ادعای حاکمیت داشته باشد. به عبارت دیگر، مرز هر کشور مانند دیواری فرضی است که دورتادور سرزمین آن را احاطه کرده است و از طرف بالا نیز به سمت جو ادامه دارد. هواپیماها برای عبور از مرزهای هوایی هر کشور باید اجازه بگیرند و ورود خود را به آسمان آن کشور اطلاع دهند.

اهمیت مرزها

مطالعهٔ مرزها از دیرباز کانون پژوهش‌های جغرافیای سیاسی بوده است. مرزها در هر کشوری اهمیت خاصی دارند و امنیت و استقلال هر کشور به مرزهای آن وابسته است. مرزها حدّ حاکمیت ملی یک کشور محسوب می‌شوند.

- مرزها در روابط یک کشور با کشورهای همسایه تأثیر گذارند و می‌توانند عاملی برای ثبات و آرامش یا اختلاف و منازعه باشند. به همین دلیل، حساسیت زیادی نسبت به مرزها وجود دارد و نظارت و مراقبت ویژه‌ای بر آنها اعمال می‌شود. منازعات مرزی سابقه‌ای طولانی دارند و از زمان جنگ جهانی دوم تاکنون، تقریباً نیمی از کشورهای دنیا درگیر اختلافات مرزی با کشورهای همسایهٔ خود بوده‌اند.

- کشور ما حدود 8755 کیلومتر مرز مشترک با کشورهای همسایه دارد و با 15 کشور از راه خشکی و دریا هم مرز است.
حفاظت و مدیریت و کنترل مرزهای کشور بر عهدهٔ مرزبانان نیروی انتظامی و دفاع از مرزهای زمینی و هوایی و دریایی کشور در برابر تهدیدات خارجی بر عهدهٔ نیروهای مسلّح جمهوری اسلامی ایران است. مرزبانان پر تلاش شرایط دشوار محیطی مانند نگهبانی در ارتفاعات و در گرما و سرمای طاقت‌فرسا را تحمل می‌کنند تا امنیت در کشور بر قرار باشد و مردم بتوانند با آسودگی زندگی کنند.

- همچنین ساکنان نواحی مرزی (مرزنشینان) کشور ما همواره با مشارکت و همکاری با مرزبانان، از امنیت و استقلال کشور و مرزها دفاع کرده‌اند.

- مرزها تأثیر بسزایی در جابه‌جایی مسافران و مبادلات بازرگانی (صادرات و واردات کالا) و توسعهٔ اقتصادی کشورها دارند. به همین دلیل، امن بودن یا ناامن بودن آنها بر رونق اقتصادی کشورها تأثیر می‌گذارد. امروزه ایران علاوه‌بر پایانه‌های مرزی هوایی در فرودگاه‌ها، در نواحی مرزی زمینی بیش از 20 پایانهٔ مرزی مسافری و حدود 50 پایانهٔ مرزی مبادلهٔ کالا با همسایگان دارد که در مجاورت برخی از آنها، بازارچهٔ مرزی نیز به وجود آمده است.

ب) تقسیمات کشوری

در جغرافیای پایهٔ دهم با تقسیمات کشوری ایران و سیر تحول تاریخی آن آشنا شدید. حکومت‌ها برای ادارهٔ آسان‌تر فضای جغرافیایی کشورها و ارائهٔ خدمات مناسب به شهروندان، به مرزبندی سیاسی - اداری در داخل کشور می‌پردازند. میزان اختیارات واحدهای سیاسی درون کشور از نظر بودجه، تأمین منابع مالی و قوانین و … در کشورهای مختلف متفاوت است و به نوع نظام سیاسی آنها بستگی دارد.

پ) پایتخت، کانون سیاسی کشور

پایتخت چند کشور را نام ببرید. با توجه به آنچه تاکنون در درس تاریخ خوانده‌اید، بگویید کدام شهرهای ایران قبل از تهران پایتخت بوده‌اند؟ آیا می‌توان کشوری را بدون پایتخت تصور کرد؟ چرا در طول تاریخ، هر حکومتی در هر ناحیه‌ای شکل گرفته ابتدا مکان خاصی را به عنوان پایتخت انتخاب کرده است؟

پایتخت مرکز اقتدار سیاسی یک کشور است و فرمان‌ها و تصمیمات سیاسی از این نقطهٔ مرکزی در سراسر آن کشور پخش می‌شود. رؤسای قوای مقننه، مجریه و قضائیه و وزارتخانه‌ها و سازمان‌های اصلی دولت‌ها و همچنین سفارت‌خانه‌های خارجی در پایتخت‌ها مستقرند. پایتخت مکان تصمیم‌گیری‌های سیاسی و ملاقات سران یک کشور با نمایندگان حکومت‌های سایر کشورهاست.

پایتخت یک کشور معمولاً به بزرگ‌ترین و مهم‌ترین شهر یا کلان‌شهر آن تبدیل می‌شود.

عوامل مختلفی در انتخاب یک مکان به عنوان پایتخت مؤثرند که برخی از مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:
- داشتن قابلیت‌های محیطی مناسب؛ مانند دسترسی به آب و اراضی حاصلخیز، 
- داشتن جمعیت قابل توجه،
- در تقاطع راه‌های ارتباطی قرار داشتن، دسترسی آسان به سرتاسر کشور به‌ویژه مرزها، 
- داشتن قابلیت دفاعی مناسب و دور بودن از مرزها.

برخی از پایتخت‌ها قدمت زیادی دارند و موقعیت پایتخت بودن خود را تا سال‌ها حفظ می‌کنند؛ مانند شهر پاریس.

- در برخی کشورها به دلایل مختلف پایتخت از یک شهر به شهر دیگر منتقل می‌شود؛ مانند انتقال پایتخت از شهر ریودوژانیرو به برازیلیا در کشور برزیل یا انتقال پایتخت از کراچی به اسلام آباد در پاکستان.

به‌طور معمول، تمرکز قدرت سیاسی و وزارت‌خانه‌ها و سازمان‌های دولتی، تمرکز اقتصادی نهادهای مالی و پولی و شرکت‌های بزرگ و ثروت و قدرت در پایتخت‌ها، موجب تبدیل آنها به کلان شهرها می‌شود که پیامدهایی چون رشد جمعیت، ترافیک، آلودگی هوا و کمبود مسکن و خدمات را به دنبال دارد.

ملت

ملت، عنصر بنیادین یک کشور است و بدون آن کشور معنا و مفهومی ندارد. ملت جمعیتی است که در قلمرو یک سرزمین مشخص مستقر شده‌اند و اشتراکات تاریخی، زبانی، مذهبی و اقتصادی و آرمان‌های مشترکی دارند. هویت یک ملت ریشه در تاریخ و فرهنگ مشترک آن دارد و این هویت طی نسل‌های متوالی پدید آمده است. افراد یک ملت به دلیل همین اشتراکات با یکدیگر احساس هم‌بستگی می‌کنند.

البته حس ملی‌گرایی تا وقتی مورد تأیید است که به میهن‌پرستی افراطی (ناسیونالیسم) یا برتری‌جویی یک ملت نسبت به دیگر ملت‌ها و نادیده گرفتن حقوق آنها نینجامد.

حکومت

هر کشوری برای ادارهٔ امور خود به نظام مدیریت نیاز دارد. آیا وظایف مدیریت مدرسه و فروشگاه را از درس قبل به خاطر می‌آورید؟
این وظایف در چند گروه طبقه‌بندی شده بودند؟
حکومت‌ها، نظام مدیریت کشورند و انواع مختلفی دارند، اما می‌توان گفت همهٔ آنها سه وظیفهٔ مهم بر عهده دارند. به نمودار زیر توجه کنید.

وظایف عمدهٔ مدیریت کشور

ادارهٔ امور سرزمین $ \leftarrow $ (حراست از قلمرو و مرزهای کشور، دفاع در برابر هجوم دشمنان، حفظ منابع طبیعی و بهره‌برداری از آنها و ...)
ادارهٔ سازه یا ساختار انسانی $ \leftarrow $ (وضع قوانین و مقررات، رسیدگی به اختلافات، قضاوت، خدمات‌رسانی به مردم و رفاه و تأمین اجتماعی و بهداشت، آموزش، خدمات فرهنگی، برقراری نظم و امنیت و ...)
روابط خارجی $ \leftarrow $ (روابط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی با سایر کشورها، بستن پیمان‌ها و قراردادها، همکاری با نهادهای بین‌المللی، پیشگیری از جنگ، برقراری صلح و توسعۀ همکاری‌های تجاری و ...)

با توجه به هر یک از ستون‌ها، دست کم دو نمونه نهاد یا سازمان حکومتی را که در کشور ما وظایف مربوطه را به عهده دارند، نام ببرید.

الگوی مدیریت سیاسی فضا

حکومت‌ها از نظر مدیریت فضای جغرافیایی کشور و توزیع قدرت در پهنهٔ سرزمین به سه گروه عمده تقسیم می‌شوند:

1- نظام سیاسی تک‌ساخت (یکپارچه)

نظام سیاسی تک‌ساخت از اروپا به دیگر نقاط جهان راه‌ یافته و کشور فرانسه از پیش‌گامان این الگوست.

در این نوع نظام سیاسی، کشور به واحدهای سیاسی و اداری کوچک‌تر مانند استان و شهرستان تقسیم می‌شود اما حکومت مرکزی حدود اختیارات آنها را تعیین می‌کند. در این نوع نظام اختیارات محلی محدود و نظام قانون‌گذاری و سیاست‌گذاری متمرکز است. قدرت سیاسی از یک کانون، یعنی پایتخت، به سایر نواحی کشور اعمال می‌شود و مدیریت‌های محلی، تصمیمات دولت مرکزی را اجرا می‌کنند. فقط، یک سطح قانون‌گذاری، یعنی مجلس ملی قانون‌گذاری، در مرکز وجود دارد و قوانین و مقررات و تشکیلات اداری در تمام کشور همسان است.

برای مثال، در نظام سیاسی تک‌ساخت، تشکیلات ادارات آموزش و پرورش و قوانین و مقررات آن، شرایط ورود به دانشگاه و یا قوانین اقتصادی مربوط به تجارت و ... در همهٔ نواحی کشور یکنواخت است.

2- نظام سیاسی فدرال

در این نوع نظام سیاسی، کشور به چند ایالت تقسیم می‌شود و ایالت‌ها اختیارات زیادی دارند. حکومت و توزیع قدرت در سرزمین دو سطح دارد: الف) سطح فدرال (ملی و حکومت مرکزی) ب) سطح ایالت (منطقه).

هر ایالت علاوه‌بر وجود حکومت و نیروی تصمیم‌گیری در سطح ملی، قوهٔ مقننه و مجریه و قضائیهٔ مستقل نیز دارد. مجلس نمایندگان و سنا در مرکز کشور و مجلس ایالتی در هر ایالت مستقرند و قانون‌گذاری می‌کنند. به همین سبب، برخی قوانین ایالت‌ها با یکدیگر متفاوت‌اند و هر ایالت در امور و برنامه‌ریزی توسعهٔ اقتصادی و اجتماعی خود به‌طور مستقل تصمیم‌گیری و عمل می‌کند.

در این نوع نظام سیاسی، حکومت مرکزی نقش هماهنگ‌کننده و ارتباط دهندهٔ ایالت‌ها را بر عهده دارد و ایالت‌ها در دفاع، سیاست خارجی و واحد پول ملی از حکومت مرکزی تبعیت می‌کنند.

برای مثال، در الگوی فدرال در کشوری مانند استرالیا، قوانین آموزش و پرورش، نوع برنامه‌های درسی و دوره‌های تحصیلی در ایالت‌های مختلف، متفاوت است.

البته باید توجه داشت که کشورهای فدرال و کشورهای یکپارچه از نظر واگذاری اختیارات به واحدهای سیاسی - اداری خود کاملاً شبیه به هم نیستند و درجه و میزان تمرکز حکومت و همچنین اختیارات واحدها در آنها متفاوت است.

3- نظام سیاسی ناحیه‌ای و ترکیبی

در این نوع نظام، بخش اعظم کشور به صورت تک‌ساخت است؛ فقط یک یا چند بخش کوچک به‌صورت ناحیه‌ای و خودمختار اداره می‌شوند و مناطق خودمختار اختیارات سیاسی و اجرایی ویژه‌ای در ناحیهٔ خود دارند. نظام سیاسی کشورهای عراق، جمهوری آذربایجان و انگلستان از این نوع است.

پیدایش و بقای یک کشور

کشورهای جهان بر پایهٔ یک یا چند عامل به‌وجود می‌آیند و به حیات خود ادامه می‌دهند. هویت ملی، همبستگی ملی و پیوستگی سرزمینی از مهم‌ترین عوامل پیدایش و بقای یک کشورند و در صورتی که این عوامل تضعیف شوند، آن کشور در خطر نابودی و فرو پاشی قرار می‌گیرد. پس، حکومت‌ها و ملت‌ها باید عوامل پیدایش و بقای کشور خود را بشناسند و برای حفظ و تقویت آنها بکوشند.